VÌ SAO ÉP MÌNH MÃI TÍCH CỰC LẠI KHIẾN BẠN KIỆT SỨC?

Đã có lúc tôi tin rằng, sự kiên nhẫn vô hạn và việc không để cơn giận kéo dài là thước đo bắt buộc của một người cha mẹ tích cực. Tôi từng tin rằng, một khi đã chọn lối sống thấu cảm và trưởng thành, ta phải luôn giữ được sự an nhiên trước mọi biến cố, không để nỗi buồn hay sự bực dọc có cơ hội cắm rễ quá sâu trong tâm trí. Thế nhưng, khi "nghĩ tích cực" bị biến thành một mệnh lệnh, một áp lực vô hình đè nặng lên vai, chúng ta dường như đang tự tước đi đặc quyền được làm một con người với những rung cảm nguyên thủy nhất.

Khoảnh khắc tôi nhận ra giới hạn mong manh của sự "tích cực" ấy là lúc phát hiện con trai mình nói dối lần thứ hai về việc hoàn thành bài tập. Sự việc xảy ra chỉ đúng một tháng sau khi tôi bắt con ngồi lại, viết bản kiểm điểm, và tôi những tưởng thằng bé đã thực sự nhận ra lỗi lầm của mình. Ngay tại giây phút đối diện với lời nói dối tiếp theo ấy, những cảm xúc chân thật nhất trong tôi vỡ òa: tôi cảm thấy rất buồn, vô cùng thất vọng, và xen lẫn đó là những cơn bực dọc nghẹn ứ nơi lồng ngực.

Thế nhưng, thay vì cho phép mình được buồn hay đối diện với cơn bão đang cuộn trào, tôi lại cố đè nén sự thất vọng và bực bội xuống thật sâu. Tôi nỗ lực khoác lên mình một gương mặt điềm tĩnh trước mặt con. Trong đầu tôi lúc đó, những giáo điều quen thuộc lập tức tự động kích hoạt như một cơ chế phòng vệ: "Phải suy nghĩ tích cực thì mới dạy được con", "Người cha, người mẹ tốt thì không được phép mất bình tĩnh". Tôi tự ép mình đóng vai một bức tượng vững chãi không biết sân hận, đội lên đầu cái mác của sự mẫu mực.

Nhưng điều gì đã thực sự xảy ra đằng sau gương mặt bình thản ấy? Cơn giận không hề tan biến vào thinh không như tôi kỳ vọng, nó chỉ đảo chiều và quay ngược mũi nhọn đâm sâu vào chính bên trong tôi. Việc gồng mình lên để giữ chặt lớp vỏ bọc tích cực ấy đã đẩy tôi rơi vào một trạng thái kiệt sức vô cùng. Cảm giác bất an trong tôi nhân đôi lên, và cơn giận không được giải tỏa dần biến hình thành sự tự trách, dằn vặt bản thân một cách tàn nhẫn. Tôi trách mình đã không đủ sát sao với con, tự đổ lỗi cho cách giáo dục của chính mình, và tồi tệ hơn, tôi bắt đầu để tâm trí vẽ ra những kịch bản bi quan, tăm tối nhất về tương lai của đứa trẻ. Hóa ra, việc đè nén cảm xúc tiêu cực không hề làm nó mất đi, nó chỉ tạm thời bị hoãn lại, giấu kín đi để rồi chờ dịp trồi lên ở một thời điểm khác, dưới những hình dạng độc hại và tàn phá tâm hồn nặng nề hơn rất nhiều.

Sau những giờ phút mệt nhoài và tĩnh lặng ngồi đối diện lại với chính mình, tôi bàng hoàng nhận ra một quy luật muôn thuở: Cảm xúc không bao giờ tuân theo mệnh lệnh của lý trí. 

Trong những khoảnh khắc nhắm mắt thiền định, tôi thường hình dung tâm trí mình giống hệt như một bầu trời bao la. Bầu trời ấy vĩ đại và tĩnh lặng bởi nó sẵn sàng ôm lấy cả những đám mây trắng xốp bồng bềnh, mộng mơ; lẫn những đám mây đen vần vũ mang theo sấm sét và giông bão. Bầu trời chưa bao giờ chối bỏ mây đen, nó dung chứa vạn vật trong tính biến đổi liên tục của tự nhiên. Vậy thì tại sao, với tư cách là một con người mang đầy đủ hỉ nộ ái ố, ta lại ép tâm trí này chỉ được phép chứa đựng những đám mây trắng vô hại? Việc ép mình chỉ giữ lại những điều tích cực và chối bỏ mảng tối bên trong, suy cho cùng, chỉ là một hành động tự làm đau chính mình.

Góc nhìn từ cuốn sách The End of Self-Help của tác giả Gail Brenner đã đến với tôi như một sự giải thoát nhẹ nhõm. Brenner chỉ ra một sự thật rằng, chúng ta cần phải dừng ngay việc cố gắng "sửa chữa" những cảm xúc tiêu cực bằng một thái độ tích cực giả tạo. Chối bỏ những cảm xúc thật đang hiện diện để cố khoác lên mình một lớp áo tích cực không khiến ta tốt lên, nó chỉ tạo ra một cuộc chiến ngầm vắt kiệt toàn bộ sức lực từ bên trong. 

Tôi chợt hiểu ra, mình hoàn toàn không cần phải gồng gánh vai diễn của một người bố hoàn hảo không bao giờ biết nổi giận. Đôi khi, chính việc dám bộc lộ ra những cảm xúc chân thật nhất – sự buồn bã, nỗi thất vọng, và cả những giới hạn yếu đuối của bản thân – lại là chất xúc tác mạnh mẽ nhất giúp con trẻ thực sự thấu hiểu bố mẹ mình. Khi con nhìn thấy những tác động chân thật từ hành vi của mình lên bố mẹ, con mới có cơ hội tự nhìn nhận lại và tự điều chỉnh hành vi của mình một cách tự nhiên, sâu sắc nhất. Sự kết nối chân thật bao giờ cũng mạnh hơn những kịch bản điềm tĩnh vờ vịt.

Cuộc sống là một chuỗi của sự biến đổi không ngừng, nơi ta liên tục học cách quan sát sự níu giữ và sự buông bỏ trong tâm trí. Ép mình mãi tích cực không làm ta mạnh mẽ hơn, nó chỉ biến ta thành một người kiệt quệ trong chính nỗ lực trốn chạy bản thân mình. 

Tuy nhiên, khi lớp sương mù của sự tích cực độc hại tan đi, một bề mặt khác của hồ nước tâm trí lại gợn sóng. Làm thế nào để ta thực sự cho phép mọi cảm xúc được hiện diện và đi qua như nó vốn là, thay vì mượn danh 'sự bình tĩnh' hay 'sự thấu cảm' để âm thầm kiểm soát và đè nén nó? Ranh giới giữa sự đón nhận thuần khiết và những nỗ lực kiểm soát tinh vi ấy, xin được để lại như một khoảng trống tĩnh lặng, để mỗi chúng ta tự lắng nghe và chiêm nghiệm; trong những ngày mây đen kéo về ngang đời.

(coach Nguyễn Hữu Hân)